Do sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do spraw ochrony zwierząt trafiły projekty ustaw dotyczących przeciwdziałania bezdomności zwierząt. Czy proponowane przepisy mogą realnie poprawić sytuację zwierząt w Polsce? A może tylko częściowo odpowiadają na problemy, z którymi od lat mierzy się system opieki? Ekspertka w dziedzinie prawa zwierząt dr Agnieszka Gruszczyńska z Instytutu Prawa Uniwersytetu SWPS analizuje obecne mechanizmy zapobiegania bezdomności i proponowane zmiany, które mogą w najbliższych latach wyznaczyć kierunek polityki państwa wobec zwierząt.
Sytuacja bezdomnych zwierząt w Polsce jest ważnym tematem dyskusji publicznej ostatnich miesięcy. Kontrole Najwyższej Izby Kontroli, analizy przeprowadzane przez organizacje społeczne i problemy przedstawiane przez stronę społeczną ujawniają wady systemu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt. Wady te to nie tylko kwestia coraz wyższych kosztów ponoszonych przez gminy oraz niezgodnych z upoważnieniem ustawowym gminnych programów opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt, ale w szczególności krzywda i spowodowane nią cierpienie tysięcy zwierząt. To także ogromne obciążenie dla społeczeństwa, które przejmuje realizację zadań niewykonywanych przez państwo.
Podwójnie skrzywdzone zwierzę
Ta sytuacja dla zwierzęcia nie kończy się w momencie, w którym organ gminy – zobligowany do odłowienia i umieszczenia w schronisku – podejmie swoje działania. Ujawnione w ostatnim czasie patologiczne sytuacje, mające miejsce w schroniskach dla zwierząt, to niestety powszechna rzeczywistość zwierząt bezdomnych. Podkreślają to organizacje społeczne od lat walczące o poprawę warunków w schroniskach i systematycznie dopominające się o powszechne wprowadzenie działań zapobiegających bezdomności zwierząt. Doprowadziły one do likwidacji kilku takich miejsc, w których utrzymywane były, cierpiały i umierały tysiące psów, a w niektórych ze schronisk także kotów.
– Niestety w tej chwili obowiązujące prawo nie tworzy jasnego, wystarczającego i efektywnego systemu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt – wskazuje ekspertka.
Pomimo tego, iż w 1997 r. ustawą o ochronie zwierząt wprowadzono definicję zwierzęcia bezdomnego, a obowiązek odławiania zwierząt bezdomnych i zapewnienia im miejsca w schronisku przekazano gminom; w 2002 r. wprowadzono możliwość przyjmowania przez gminy lokalnych programów opieki nad zwierzętami bezdomnymi, które zmieniono w 2011 r. na obligatoryjne i rozszerzono ich zakres, zaś w 2016 r. umożliwiono gminom finansowanie zabiegów sterylizacji albo kastracji zwierząt ich mieszkańców – przez cały czas nie można uznać, iż prawo to jest adekwatne do potrzeb.
Co zawierają procedowane projekty?
Do sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do spraw ochrony zwierząt trafiły trzy projekty ustaw zawierające przepisy bezpośrednio odnoszące się właśnie do tematyki bezdomności zwierząt – projekt obywatelski (druk nr 700), projekt poselski (druk nr 836) oraz projekt rządowy (druk 2293). Zawierają one w szczególności następujące rozwiązania:
- w każdym z projektów zawarto regulacje ustanawiające obowiązek znakowania i rejestracji psów i kotów, odpowiednio w rejestrze państwowym (KROPiK) – prowadzonym przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (druk nr 2293), rejestrze prowadzonym przez Izbę Lekarsko-Weterynaryjną (druk nr 700) oraz prywatnych rejestrach, które miałyby być zintegrowane z rejestrem centralnym (druk nr 836) – przy czym zakres obowiązkowego znakowania wg złożonego projektu KROPIK obejmuje psy, jednak obowiązkowość nie dotyczy kotów (z wyjątkiem kotów przyjętych do schroniska oraz kotów przed przeniesieniem własności);
- regulacje dotyczące obowiązkowej kastracji psów i kotów zawarto w projekcie społecznym (druk nr 700), z wyjątkiem zwierząt utrzymywanych w hodowlach zarejestrowanych i zrzeszonych w zarejestrowanych stowarzyszeniach hodowców psów albo kotów, zaś kastracji albo sterylizacji psów i kotów nieobligatoryjnej w projekcie poselskim (druk nr 836);
- uszczegółowienie obowiązków gmin, w tym pewnych zmian w zakresie upoważnienia ustawowego do wydawania corocznych programów opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt (np. w zakresie zapewnienia zwierzętom miejsca w schronisku dla zwierząt) oraz umów z wykonawcami zadań w nim zawartych – ujęto w projekcie obywatelskim (druk nr 700);
- w zakresie dotyczącym schronisk dla zwierząt domowych, w projekcie obywatelskim (druk nr 700) przewidziano też szereg szczegółowych regulacji, przy czym prowadzenie rejestru takich schronisk wraz z rejestrem zwierząt w nich utrzymywanych przewiduje ten projekt, jak też projekt KROPiK.
– Wprowadzenie przepisów ustanawiających obowiązek znakowania psów i kotów, pozwalających na upowszechnienie zabiegów sterylizacji albo kastracji tych zwierząt, uszczegóławiających obowiązki gmin oraz doregulowujących zasady funkcjonowania schronisk – to rozwiązania, które aktywiści i organizacje działające na rzecz zwierząt postulują od lat. I choć nie jest tak, iż przyjęcie ich wyeliminuje wszystkie problemy związane ze zjawiskiem bezdomności zwierząt, stanowi ono niezbędny krok na drodze do polepszenia sytuacji – ocenia dr Gruszczyńska.
Zasady pokrywania kosztów
Ważny element planowanych regulacji stanowią przepisy dotyczące zasad pokrywania kosztów planowanych zadań, i tak np. odnośnie do zabiegów kastracji/sterylizacji oraz znakowania i rejestracji zwierząt:
- zgodnie z regulacjami zawartymi w projekcie druk 700 koszty zabiegu kastracji, jak też oznakowania zwierzęcia ponosi jego właściciel albo opiekun (posiadacz), jednak w przypadkach wskazanych w ustawie osób, dla których poniesienie tego kosztu będzie stanowić istotne obciążenie gospodarstwa domowego, koszt zabiegu sfinansuje gmina – projektodawca ogólnie odniósł się do przewidywanych kosztów;
- według regulacji zawartych w projekcie druk nr 836 koszt wszystkich zabiegów znakowania i rejestracji oraz kastracji/sterylizacji poniosą gminy, które otrzymają z budżetu państwa na te zadania dotacje – projektodawca nie wskazał przewidywanych kosztów dla budżetu, jednak określił wysokość dotacji dla gmin (oznakowanie 70 zł i zabieg sterylizacji/kastracji od 30 zł do 700 zł);
- w projekcie KROPiK założono, iż koszt znakowania i rejestracji poniesie właściciel zwierzęcia – przy określeniu przez ministra stawki maksymalnej, zaś koszt utworzenia i prowadzenia rejestru wyniesie 119 mln zł w rozbiciu na 10 lat, a więc około 12 mln zł rocznie.
Według danych Monitora BOZ, w 2024 r. koszty opieki nad psami w schroniskach, które poniosły gminy to 391 mln zł. Kwota ta jednak jest ewidentnie niedoszacowana, w tym nie obejmuje wielu kosztów ponoszonych przez organizacje społeczne, jak też np. zbiórek na leczenie zwierząt bezdomnych, realizowanych jako wsparcie schronisk. Ponadto stawki przewidziane na jedno zwierzę w wielu schroniskach są zaniżone, w szczególności dotyczy to kotów. NIK wskazuje, iż wprowadzenie powyższych rozwiązań wpłynie na ograniczenie zjawiska bezdomności zwierząt, jak też pozwoli na zmniejszenie kosztów opieki nad zwierzętami bezdomnymi.
– Liczę na to, iż dalsze prace nad stworzeniem prawa dobrego dla zwierząt będą się toczyć nie tylko w budynkach sejmowych, ale też podczas debat i konferencji, czy w ramach powołanych do tego celu zespołów eksperckich – podsumowuje ekspertka.
dr Agnieszka Gruszczyńska z Instytutu Prawa Uniwersytetu SWPS,
ekspertka w dziedzinie prawa zwierząt
Źródło: Uniwersytet SWPS
