Murale coraz częściej stają się czymś więcej niż tylko dekoracją przestrzeni - wpływają na tożsamość mieszkańców, wizerunek miasta i sposób korzystania z miejskiej przestrzeni. O społecznym i kulturowym potencjale sztuki publicznej Magdzie Ziółek opowiada dr inż. Malwina Balcerak z Wydziału Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, autorka książki "Murale w procesie kształtowania wielkomiejskiej przestrzeni publicznej poprzez sztukę".
Murale nie tylko zdobią miasto, ale także współtworzą jego przestrzeń. W którym momencie przestają być jedynie dekoracją?
Rzeczywiście murale najczęściej postrzegane są przede wszystkim przez pryzmat funkcji estetycznej. Moje badania pokazują jednak, iż mogą pełnić także wiele innych ról. W takich przypadkach przestają być jedynie dekoracją przestrzeni, a zaczynają np. podejmować ważne problemy społeczne i przekazywać określone wartości.
Przykładem jest mural Fundacji Rak’n’Roll "Boskie Matki" w Warszawie. Jego celem jest zwiększanie świadomości dotyczącej chorób onkologicznych. Malowidło przedstawia kobietę bez włosów, będącą w zaawansowanej ciąży. W zamierzeniu autorów ma ono pokazywać, iż nowotwór może dotknąć również kobiet w ciąży, a jednocześnie podkreślać, iż leczenie może przebiegać w sposób bezpieczny dla dziecka.
Innym przykładem jest ekologiczny mural przy ulicy św. Wawrzyńca w Poznaniu. Został wykonany farbą fotokatalityczną zawierającą nanocząstki tlenku tytanu, które pod wpływem światła słonecznego i pary wodnej rozkładają toksyczne tlenki azotu na nieszkodliwe substancje. Tego typu realizacje nie tylko zwracają uwagę na problem ochrony środowiska, ale także realnie (choć w niewielkim stopniu) mogą przyczyniać się do ograniczania zanieczyszczenia powietrza i do walki ze smogiem.
Murale więc mogą nie tylko informować lub promować, ale też wpływać na sposób postrzegania przestrzeni i funkcjonowania w niej zarówno mieszkańców, jak i użytkowników tych przestrzeni. Kształtują wyobrażenia o miejscu, wzmacniają lokalną tożsamość i poczucie przywiązania do okolicy, dlatego ich rola zdecydowanie wykracza poza funkcję czysto estetyczną.
Kto dziś realnie decyduje o tym, jak wyglądają miejskie murale?
Proces powstawania murali angażuje wielu aktorów, a decyzje zapadają na różnych etapach.
Wydaje mi się jednak, iż największą rolę odgrywają osoby inicjujące powstanie muralu. Nie zawsze mają one formalną władzę decyzyjną, ale to właśnie od nich najczęściej wychodzi impuls do działania. Mogą to być przedstawiciele administracji publicznej, artyści, organizacje społeczne, fundacje, ale także sami mieszkańcy. I to właśnie rosnąca rola mieszkańców staje się dziś coraz bardziej widoczna w badaniach - dzięki takim inicjatywom zyskują oni realny wpływ na wygląd swojej najbliższej przestrzeni.
Relacje między poszczególnymi uczestnikami tego procesu są jednak na tyle złożone, iż trudno wskazać jedną, najważniejszą grupę. Bardzo istotną rolę odgrywa administracja publiczna, która opiniuje w kwestiach formalnych i regulacyjnych. To właśnie ona może ostatecznie zdecydować, czy mural powstanie. Przykładowo w odniesieniu do budynków objętych ochroną konserwatorską taka realizacja może zostać zablokowana.
Cała rozmowa na stronie: https://uniwersyteckie.pl/nauka/dr-inz-malwina-balcerak-miasto-mowi-muralami
Tekst: Magdalena Ziółek
Fot. Władysław Gardasz
