Poniżej publikujemy pełną treść komunikatu przygotowanego przez Bożenę Gajewską, koordynatorkę projektu realizowanego przez Fundację „Przyjaciele i Rodziny Żydowskie Miasta Kutna”.
Spotkaliśmy się dziś, by podsumować projekt edukacyjny zatytułowany „Kamienie wołać będą – to miejsce to cmentarz!” realizowany przez Fundację „Przyjaciele i Rodziny Żydowskie Miasta Kutna”. Projekt jest współfinansowany przez Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. Naszym Partnerem w działaniach jest Szkoła Podstawowa nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Kutnie. Patronatem Honorowym objęli projekt: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN i Łódzki Kurator Oświaty pan Janusz Brzozowski. Dziękujemy za uczynienie nam tego zaszczytu.
W ramach projektu od jesieni ubiegłego roku do wiosny tego roku prowadziliśmy działania edukacyjne - spotkania i rozmowy z uczniami w kutnowskich szkołach podstawowych i średnich na temat historii cmentarza żydowskiego w Kutnie i szacunku dla niego i otoczenia go opieką. Połączyliśmy te działania z prezentacją multimedialną oraz zapisywaniem imion i nazwisk ofiar na kamieniach pamięci. Odbyliśmy 21 spotkań z ponad 500 uczniami w 13 kutnowskich szkołach podstawowych i średnich. Rozdaliśmy ponad 700 ulotek edukacyjnych.
W imieniu prezesa zarządu Fundacji Luca Albinskiego i własnym ogromnie dziękuję Wam, uczniom i nauczycielom kutnowskich szkół za Wasz udział w projekcie, za Waszą dzisiejszą obecność, by wspólnie przywracać szacunek do cmentarza żydowskiego w Kutnie, by przywracać pamięć o ponad 1000 ofiarach Zagłady pochowanych na tym cmentarzu.
Byli z nami w tym ważnym dniu: Andrzej Michałkiewicz, zastępca przewodniczącego Rady Miasta Kutno i Piotr Kowalik reprezentujący Patrona Honorowego – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
Nieprzypadkowo spotykaliśmy się na cmentarzu żydowskim w Kutnie w dniu 28 kwietnia.
80 lat temu, 28 kwietnia 1946 roku w tym miejscu spotkali się ocalali z Zagłady nieliczni kutnowscy Żydzi, Żydówki i ich rodziny. Przywieźli z niemieckiego obozu natychmiastowej zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem symboliczną garść popiołów swych bliskich. W tym dniu zorganizowali na cmentarzu żydowskim w Kutnie uroczystość żałobną symbolicznego pochowania popiołów 8000 Żydów zamordowanych przez Niemców ofiar Zagłady na cmentarzu żydowskim w Kutnie. Postawili na cmentarzu pomnik ofiar Zagłady. Była to płyta w kształcie macewy z Gwiazdą Dawida w zwieńczeniu i napisem w językach hebrajskim i polskim: Wieczna pamięć zamordowanym Żydom przez zbirów hitlerowskich, co spoczywają w bratniej mogile. Cześć Waszej pamięci! Uroczystość zgromadziła społeczność żydowską nie tylko z Kutna. Przybyli ocalali z Krośniewic, Żychlina, Dąbrowic, a także ci, którym udało się wrócić ze Związku Radzieckiego. Piątego dnia po uroczystości żałobnej pomnik upamiętniający prawie 8000 kutnowskich Żydów – ofiar Zagłady, został potłuczony i zniszczony przez „nieznanych sprawców”… Milicja „obwiniała za zniszczenie pomnika przejeżdżający oddział armii radzieckiej, a żołnierze radzieccy obarczyli winą za ten akt wandalizmu Polaków”.
Cmentarz żydowski w Kutnie powstał najprawdopodobniej w połowie XVI wieku. Tu znajdują się groby wielu pokoleń rodzin żydowskich, które żyły w Kutnie. Cmentarz został zniszczony przez Niemców w czasie okupacji hitlerowskiej. Od 80 lat nie ma tutaj nagrobków czyli macew, cmentarz nie jest ogrodzony, ale pod ziemią wciąż są pogrzebane ciała mieszkańców Kutna chowanych tutaj przez prawie 500 lat. To miejsce wciąż jest cmentarzem, a pochowanym tu mieszkańcom Kutna winni jesteśmy szacunek.
Kutnowski cmentarz żydowski jest też miejscem martyrologii społeczności żydowskiej. Dziś spotykamy się, by upamiętnić ofiary Zagłady z czasów II wojny światowej. Tutaj, na kutnowskim cmentarzu żydowskim, w okresie od lipca 1940 roku do marca 1942 roku, zostało pochowanych 1056 mieszkańców Kutna - ofiar Zagłady. Są to ludzie, którzy zmarli z głodu, chorób, tyfusu plamistego. Są to ludzie, którzy zostali zabici przez Niemców w Judenlager „Konstancja” lub rozstrzelani, także w masowych egzekucjach i tu, na tym cmentarzu pochowani w masowych bezimiennych grobach.
Dziś nie są to już bezimienne ofiary. Przez kilka miesięcy wspólnie z Yosefem Kutnerem, Potomkiem kutnowskich Żydów, prowadziłam prace i kwerendy, aby ustalić personalia ofiar. Dziś znamy prawie każdego pochowanego z imienia i nazwiska. Wiemy, kiedy i gdzie się urodzili, czyimi byli dziećmi, znamy ich współmałżonków. Nie wiemy jednego! W którym dokładnie miejscu zostali pochowani. Na takie prace potrzebne są środki finansowe, których w tej chwili nie mamy… Ale mamy nadzieję, iż uda nam się ustalić, w których miejscach są usytuowane groby zbiorowe i wpisać je na listę grobów wojennych.
O tym, co działo się w Judenlager „Konstancja” i na cmentarzu żydowskim w Kutnie wspominają nieliczne, ale wstrząsające relacje i zeznania. Uczniowie Zespołu Szkół nr 1 im. Stanisława Staszica w Kutnie przeczytali kilka relacji świadków wydarzeń z okresu okupacji dotyczących Zagłady społeczności żydowskiej w Kutnie. Młodzież została przygotowana przez nauczycielkę historii Izabelę Pawłowską, prywatnie wnuczkę Janiny i Kazimierza Tworków z Piotrkowa Trybunalskiego, odznaczonych medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Zastępca Przewodniczącego Rady Miasta Kutno Andrzej Michałkiewicz, który na co dzień pracuje jako nauczyciel historii w I LO im. Jana Henryka Dąbrowskiego i brał udział w projekcie powiedział kilka słów do zebranej młodzieży. Rada Miasta Kutno reprezentuje nas - mieszkańców Kutna. A wszyscy ci, których pamięć dziś czcimy, byli mieszkańcami Kutna, których rodziny od wieków tu żyły i współtworzyły nasze miasto.
Modlitwę „Boże, pełen miłosierdzia” (hebr. El Male Rachamim) za dusze zmarłych spoczywających na cmentarzu żydowskim w Kutnie i ofiary Zagłady zmówił Piotr Kowalik jako przedstawiciel Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.
Dzisiaj każdy z nas przyniósł ze sobą kamienie, kamienie pamięci. W kulturze i tradycji żydowskiej to właśnie kamienie kładzie się na grobach. Kamienie są symbolem trwałej, nieprzemijającej pamięci. Uczniowie napisali na kamieniach imiona, nazwiska i rok urodzenia każdej ze znanych nam 1056 ofiar Holokaustu, pochowanych na tym cmentarzu. Uczniowie położyli te kamienie wokół pomnika upamiętniającego kutnowską społeczność pochodzenia żydowskiego. Z powagą i szacunkiem należnym ofiarom Zagłady.
W imieniu Luca Albinskiego prezesa zarządu Fundacji „Przyjaciele i Rodziny Żydowskie Miasta Kutna” i własnym serdecznie dziękujemy wszystkim uczestniczący w projekcie edukacyjnym. Są nimi:
Szkoła Podstawowa nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Kutnie z nauczycielami Wiolettą Dobosz-Paduch, Agnieszką Kolczyńską, Elizą Siuda;
Szkoła Podstawowa nr 2 im. marszałka Józefa Piłsudskiego w Kutnie z nauczycielami Małgorzatą Filipiak, Ewą Kudelską;
Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika w Kutnie z nauczycielem Stanisławem Wojdeckim;
Szkoła Podstawowa nr 5 im. Henryka Sienkiewicza w Kutnie z nauczycielką Izabelą Kucharską;
Szkoła Podstawowa nr 6 w Kutnie im. Marii Skłodowskiej-Curie, Elżbieta Nikiforow-Marczyńska, Piotr Pawlak, Katarzyna Olejnik;
Szkoła Podstawowa nr 7 im. Adama Mickiewicza w Kutnie z wicedyrektorem Gracjanem Wiśniewskim;
Szkoła Podstawowa nr 9 im. Władysława Jagiełły w Kutnie z nauczycielkami Aleksandrą Szymczak, Patrycją Staniszewską;
I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Henryka Dąbrowskiego w Kutnie z nauczycielami Magdaleną Golan, Andrzejem Michałkiewiczem;
II liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Kutnie z nauczycielką Grażyną Grobelską;
Zespół Szkół nr 1 im. Stanisława Staszica w Kutnie z nauczycielami Izabelą Pawłowską, Anetą Urbańską-Matczak;
Zespół Szkół Zawodowych nr 2 im. dr Antoniego Troczewskiego w Kutnie z nauczycielami Małgorzatą Ledzion, Anną Sujecką, Aleksandrą Szymczak, E. Grzanowską, wicedyrektor Barbarą Rosiak-Indrzejczyk;
Zespół Szkół nr 3 im. Władysława Grabskiego w Kutnie z nauczycielami Aleksandrą Głuszcz, Katarzyną Kopańską-Zimną, Anną Janiak;
Zespół Szkół nr 4 im. Zygmunta Balickiego w Kutnie-Azorach z dyrektor Mieczysławą Włodarczyk;
Dziękuję Wam wszystkim za obecność i za upamiętnienie ofiar Zagłady. Dziękuję Markowi Gołębiewskiemu – fotoreporterowi i dziennikarzowi, który w ramach wolontariatu uwiecznił to wydarzenie. Dziękuję mediom za informowanie społeczności kutnowskiej naszych działaniach.
