Edukacja obywatelska po pierwszym roku — wnioski i rekomendacje
Stanowisko SOS dla Edukacji na podstawie monitoringu wdrażania przedmiotu oraz wniosków z Okrągłego Stołu Edukacji Obywatelskiej
We wrześniu 2025 roku edukacja obywatelska stała się obowiązkowym przedmiotem w szkołach ponadpodstawowych. Od tego czasu SOS dla Edukacji prowadzi monitoring wdrażania nowego przedmiotu w ramach projektu „Edukacja obywatelska w praktyce – badamy i wspieramy”, który do tej pory objął badania ankietowe wśród 240 nauczycieli i nauczycielek EO oraz ponad 2500 uczniów i uczennic.
W marcu 2026 roku odbył się Okrągły Stół Edukacji Obywatelskiej, podczas którego nauczyciele, dyrektorzy, przedstawiciele samorządów, organizacji społecznych i instytucji publicznych wspólnie analizowali dotychczasowe doświadczenia i szukali odpowiedzi na najważniejsze pytania: jak wspierać nauczycieli, jak budować prestiż przedmiotu, jak przygotować się na trudniejszy programowo drugi rok nauczania.
Na tej podstawie formułujemy poniższe stanowisko i rekomendacje.
I. Diagnoza — co wiemy po pierwszym roku?
Nadzieje nauczycieli
Nauczycielki i nauczyciele rozpoczęli pracę z nowym przedmiotem z dużymi nadziejami, które dotyczą przede wszystkim: aktywizacji i sprawczości młodych, praktycznego zrozumienia funkcjonowania państwa, innowacyjności metodycznej oraz kształtowania wartości prospołecznych. Chcą, by EO stała się impulsem do budowania postaw aktywnych i świadomego uczestnictwa w życiu publicznym.
Wyzwania i bariery
Jednocześnie wdrażaniu EO towarzyszy wiele wyzwań:
- Brak stabilności — lęk przed „tymczasowością” przedmiotu blokuje długofalowe planowanie i zniechęca nauczycieli do inwestowania czasu.
- Trudności organizacyjne — zbyt mało godzin przy obszernym materiale, liczne klasy, trudności w organizacji wyjść ze szkoły, niedostosowanie do uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
- Obojętność lub niechęć części uczniów — zmęczenie, znudzenie, traktowanie EO jako kolejnej niepotrzebnej godziny w szkole.
- Niska ranga przedmiotu — jako niematuralny, EO bywa traktowana przez uczniów, nauczycieli i dyrektorów jako drugorzędna. W debacie publicznej edukację obywatelską przysłoniły kontrowersje związane z edukacją zdrowotną.
- Brak spójnego katalogu zasobów — w Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej (ZPE) przedmiot „edukacja obywatelska” w ogóle nie występuje, mimo iż minął już pełny rok nauczania.
- Rozproszenie działań szkoleniowych i brak koordynacji między ministerstwem, organizacjami społecznymi, ośrodkami doskonalenia nauczycieli i samorządami.
Wyzwania drugiego roku
W drugim roku nauczania EO pojawiają się tematy, które mogą być postrzegane jako kontrowersyjne — od prawodawstwa Unii Europejskiej (Zielony Ład, program SAFE), przez kwestie migracji, aż po zmiany klimatu. Są one w znacznie większym stopniu narażone na dezinformację i mogą być odbierane jako „upolitycznione”. Obserwujemy także wycofywanie się młodzieży z rozmów światopoglądowych, co może być przejawem autocenzury.
II. Rekomendacje
Na podstawie wyników monitoringu oraz wniosków z Okrągłego Stołu Edukacji Obywatelskiej, SOS dla Edukacji formułuje następujące rekomendacje:
- Wspierać nauczycieli systematycznie i długofalowo
Dostarczanie materiałów edukacyjnych i szkolenie nauczycieli musi być procesem ciągłym, a nie jednorazowym działaniem. Szczególnie istotne jest wsparcie w zakresie metod aktywizujących, pracy projektowej i prowadzenia dialogu na trudne tematy. Należy inicjować zmianę roli nauczyciela EO — od mentora w stronę facylitatora, coacha czy tutora. Nauczyciele potrzebują konkretnych ćwiczeń z dobrym komentarzem metodycznym, dającym przestrzeń do adaptacji, a nie wyłącznie gotowych scenariuszy lekcji.
- Wzmacniać kompetencje dialogiczne i odporność na dezinformację
W kontekście drugiego roku EO, obejmującego tematy europejskie i globalne, najważniejsze jest rozwijanie kompetencji dialogicznych — zarówno u uczniów, jak i nauczycieli. Należy wprowadzać zasady dobrej rozmowy, metody dialogiczne i mediacje rówieśnicze. Trzeba wspierać nauczycieli w poszukiwaniu rzetelnej wiedzy na bieżące tematy oraz w przeciwdziałaniu dezinformacji, a w drugim roku EO postawić na rozwój umiejętności krytycznego myślenia i analizy informacji.
- Budować prestiż edukacji obywatelskiej
Status przedmiotu zależy od zaangażowania całej społeczności szkolnej. Komunikacja o wartości EO powinna być kierowana do różnych grup: do uczniów — pokazując, iż EO przygotowuje do dorosłego życia, pracy i relacji; do rodziców — podkreślając, iż to przedmiot kompetencyjny, a nie światopoglądowy; do nauczycieli innych przedmiotów — uświadamiając, iż wszyscy współtworzą kompetencje obywatelskie; do dyrektorów — którzy są kluczowymi liderami budowania wizerunku przedmiotu. istotną rolę mogą odegrać kuratorzy oświaty wspierający kulturę organizacyjną opartą na autentycznym angażowaniu młodych ludzi.
- Rozwijać edukację obywatelską od przedszkola
Edukacja obywatelska nie powinna być ograniczona do jednego przedmiotu w szkole ponadpodstawowej. Należy opracować wskazówki, w jaki sposób wszyscy nauczyciele i nauczycielki od przedszkola mogą rozwijać najważniejsze kompetencje obywatelskie: zabieranie głosu, współpracę, konstruktywne działanie. Trzeba promować demokratyczną kulturę szkoły — wzmacniać współdecydowanie na lekcjach, w ramach szkolnych budżetów obywatelskich, dowartościować rolę samorządu uczniowskiego i opiekuna samorządu.
- Gromadzić i promować dobre praktyki
Należy wprowadzić kategorię „edukacja obywatelska” w Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej (ZPE), stworzyć odrębną bibliotekę dobrych praktyk oraz organizować konkursy i festiwale dobrych praktyk, nagrażniające sprawdzone rozwiązania. Materiały powinny być krótkie, angażujące i targetowane do konkretnych grup: nauczycieli, uczniów, dyrektorów, organizacji pozarządowych, samorządów.
- Włączyć organizacje społeczne i samorządy jako partnerów
Podstawa programowa zachęca do wychodzenia ze szkoły i współdziałania z innymi podmiotami. Należy wspierać nauczycieli w nawiązywaniu współpracy z organizacjami społecznymi i samorządami lokalnymi, promując m.in. ofertę 57 organizacji zmapowanych przez SOS dla Edukacji. Dużą szansą są modele samorządowe, takie jak gdański model edukacji obywatelskiej, łączący szkoły z instytucjami kultury i samorządem.
- Zapewnić koordynację i myśleć długofalowo
Wdrażanie edukacji obywatelskiej to proces na lata, nie jednorazowe działanie. Potrzebna jest lepsza koordynacja między ministerstwem, organizacjami społecznymi, ośrodkami doskonalenia nauczycieli i samorządami. W przyszłym roku szkolnym należy utrzymać EO jako kierunek polityki oświatowej, powołać lokalnych liderów edukacji obywatelskiej, a także systemowo pilotować programy EO dla samorządów — jako zabezpieczenie ciągłości przedmiotu niezależnie od zmian politycznych.
Edukacja obywatelska to inwestycja w demokratyczną przyszłość Polski. Apelujemy do Ministerstwa Edukacji Narodowej, samorządów, kuratorów oświaty, dyrektorów szkół, organizacji społecznych i wszystkich, którym zależy na dobrej szkole, o wspólne działanie na rzecz wzmocnienia tego przedmiotu. Wdrożenie trwałej, dobrej edukacji obywatelskiej wymaga czasu, cierpliwości i współpracy — ale jest możliwe.
Źródła
- Wyniki monitoringu SOS dla Edukacji „Edukacja obywatelska w praktyce – badamy i wspieramy” (2025–2026)
- Wnioski i rekomendacje z Okrągłego Stołu Edukacji Obywatelskiej, marzec 2026
- Komunikat prasowy z Okrągłego Stołu Edukacji Obywatelskiej, marzec 2026
